มหาวิทยาลัยเชียงใหม่เดินหน้าบูรณาการงานวิจัยเพื่อรับมือปัญหาการปนเปื้อนโลหะหนักในพื้นที่ลุ่มน้ำกก ผ่านโครงการ CMU RiverWatch แผนบูรณาการงานวิจัยที่เชื่อมโยงองค์ความรู้จากหลากหลายสาขา ครอบคลุมตั้งแต่การประเมินการปนเปื้อนในสิ่งแวดล้อม การศึกษาผลกระทบต่อระบบนิเวศและสุขภาพประชาชน ไปจนถึงผลกระทบทางเศรษฐกิจและสังคม เพื่อพัฒนาระบบบริหารจัดการความเสี่ยงเชิงพื้นที่ และสนับสนุนการวางแนวทางป้องกัน ลดผลกระทบ และฟื้นฟูพื้นที่อย่างยั่งยืน โดยมี รองศาสตราจารย์ ดร.จิรัฏฐ์ แสนทน คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เป็นหัวหน้าทีมวิจัย

ปัญหาการปนเปื้อนโลหะหนักข้ามพรมแดนในลุ่มน้ำกกและพื้นที่ภาคเหนือตอนบน โดยเฉพาะสารหนู (As) ตะกั่ว (Pb) แคดเมียม (Cd) และปรอท (Hg) เป็นความท้าทายที่เชื่อมโยงหลายมิติ ทั้งคุณภาพสิ่งแวดล้อม ระบบนิเวศทางน้ำ สุขภาพประชาชน ตลอดจนความมั่นคงทางเศรษฐกิจและสังคม การจัดการปัญหาจึงจำเป็นต้องอาศัยข้อมูลเชิงประจักษ์และความร่วมมือจากสถาบันการศึกษา หน่วยงานภาครัฐ และชุมชนท้องถิ่น เพื่อให้สามารถประเมินความเสี่ยงและกำหนดแนวทางจัดการได้สอดคล้องกับบริบทของแต่ละพื้นที่

CMU RiverWatch ประกอบด้วย 8 โครงการย่อยที่ดำเนินงานเชื่อมโยงกัน ได้แก่ การประเมินผลกระทบของโลหะหนักต่อสายใยอาหารในแม่น้ำกก การเฝ้าระวังความเสี่ยงในพืชอาหาร การประเมินการปนเปื้อนในน้ำใต้ดินระดับตื้น การศึกษาผลกระทบและพัฒนาระบบเฝ้าระวังสุขภาพ การวิเคราะห์ผลกระทบทางเศรษฐกิจและสังคม การศึกษาวิถีชาติพันธุ์กับมลพิษข้ามพรมแดน การพัฒนานวัตกรรมทางสังคมเพื่อการบริหารจัดการน้ำโดยชุมชน และการพัฒนาศูนย์ความเป็นเลิศด้านการเฝ้าระวังโลหะหนักและนวัตกรรมชุมชน โดยมีนักวิจัยจากหลากหลายคณะและส่วนงานร่วมดำเนินการ
การดำเนินงานครอบคลุมการตรวจวิเคราะห์โลหะหนักในน้ำผิวดิน น้ำใต้ดิน ตะกอน และพืชอาหาร พร้อมใช้แบบจำลองทางคณิตศาสตร์เพื่อศึกษาทิศทางการปนเปื้อน ตลอดจนประเมินการถ่ายทอดโลหะหนักในสายใยอาหารและผลกระทบต่อสุขภาพผ่านตัวชี้วัดทางชีวภาพ (Biomarkers of Exposure และ Biomarkers of Effect) ควบคู่กับการศึกษาผลกระทบทางเศรษฐกิจและสังคม รวมถึงความเปราะบางของกลุ่มชาติพันธุ์ในพื้นที่ เพื่อให้การประเมินความเสี่ยงครอบคลุมทั้งมิติสิ่งแวดล้อมและคุณภาพชีวิตของประชาชน

อีกหนึ่งองค์ประกอบสำคัญคือการติดตามสุขภาพระยะยาว โดยวางแผนติดตามกลุ่มตัวอย่าง Sentinel Cohort จำนวน 100 คน ตรวจซ้ำทุก 6 เดือน เป็นระยะเวลา 2 ปี เพื่อประเมินแนวโน้มการสะสมสารปนเปื้อนรายบุคคล พร้อมศึกษาพัฒนาการเด็กจำนวน 100 คนด้วยแบบทดสอบด้านพฤติกรรมประสาท (Neurobehavioral Tests) นอกจากนี้ โครงการยังมุ่งพัฒนาระบบบำบัดน้ำในชุมชนเป้าหมาย ระบบฐานข้อมูลกลางและ Dashboard สำหรับเฝ้าระวังแบบเรียลไทม์ ตลอดจนส่งเสริมการมีส่วนร่วมของประชาชนผ่านกระบวนการวิทยาศาสตร์ภาคพลเมือง (Citizen Science) เพื่อให้ชุมชนเข้าถึงข้อมูลและมีส่วนร่วมในการติดตามสถานการณ์ได้มากขึ้น

สำหรับผลลัพธ์ที่คาดหวัง โครงการมุ่งพัฒนาฐานข้อมูลการปนเปื้อน แผนที่ความเสี่ยงและแหล่งน้ำทางเลือก แบบจำลองคาดการณ์ขอบเขตการปนเปื้อน ตลอดจนชุมชนต้นแบบที่เข้าถึงน้ำสะอาดและชุดทดสอบโลหะหนักภาคสนามสำหรับ Citizen Science ในระดับนโยบาย จะนำไปสู่ข้อเสนอด้านการจัดโซนนิ่งการใช้ที่ดิน แนวทางเฝ้าระวังและแจ้งเตือนภัย รวมถึงกรอบความร่วมมือข้ามพรมแดน โดยมีเป้าหมายในการจัดตั้ง “ศูนย์กลางการบูรณาการลุ่มน้ำกก” ภายใต้มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ เพื่อเชื่อมโยงงานวิจัย การจัดการเชิงพื้นที่ และการขับเคลื่อนนโยบายในระยะยาว

นอกจากนี้ การวิเคราะห์ต้นทุนของการไม่ดำเนินการแก้ไขปัญหา (Cost of Inaction) ประเมินว่า หากไม่มีมาตรการจัดการที่เหมาะสม อาจเกิดความสูญเสียทางเศรษฐกิจและสังคมสะสมอย่างน้อย 3,500 ล้านบาทในช่วง 20 ปีข้างหน้า เมื่อเทียบกับงบประมาณโครงการ 14.6 ล้านบาท ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนความสำคัญของการลงทุนด้านการวิจัยและการจัดการเชิงป้องกัน เพื่อช่วยลดความเสี่ยงและผลกระทบที่อาจเกิดขึ้นกับประชาชนและพื้นที่ลุ่มน้ำกก โดย CMU RiverWatch มุ่งพัฒนาต้นแบบการจัดการปัญหามลพิษข้ามพรมแดนที่สามารถนำไปประยุกต์ใช้กับพื้นที่อื่นได้ในอนาคต