ผศ.ดร.พิชาวุฒิ มานพกาวี และ รศ.ดร.นิติ มั่นเข็มทอง ภาควิชาธรณีวิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ร่วมกันพัฒนาแบบจำลองคาดการณ์ภัยดินถล่มลุ่มน้ำแม่จัน ชี้เป้าพื้นที่เสี่ยงอย่างเป็นระบบ หนุนแผนจัดการภัยพิบัติเชียงราย ภายใต้งานวิจัยในหัวข้อ Landslide Susceptibility Assessment in the Mae Chan River Watershed, Northern Thailand

คณะผู้วิจัยใช้แบบจำลองอัตราส่วนความถี่ (Frequency Ratio (FR)) เพื่อประเมินความอ่อนไหวของพื้นที่ลุ่มน้ำแม่จันต่อเหตุการณ์การเกิดดินถล่ม โดยการวิเคราะห์ข้อมูลร่องรอยดินถล่มในอดีตที่ปรากฏในภาพถ่ายดาวเทียมและแบบจำลองระดับสูงเชิงเลข (DEM) จำนวน 173 ตำแหน่ง ร่วมกับปัจจัยที่ก่อให้เกิดดินถล่ม แบ่งเป็น ปัจจัยทางธรณีวิทยา อุทกวิทยา ลักษณะภูมิประเทศและการเปลี่ยนแปลงการใช้ประโยชน์ของที่ดิน โดยอาศัยแนวคิดทางธรณีสถิติที่ว่า “ดินถล่มที่จะเกิดขึ้นมีแนวโน้มเกิดในสภาพแวดล้อมคล้ายกับที่เคยเกิดในอดีต”

การนำข้อมูลเชิงปริมาณของร่องรอยดินถล่มในอดีตและปัจจัยดังกล่าวเข้าสู่การวิเคราะห์ทางสถิติระหว่างสัดส่วนพื้นที่ที่เคยเกิดดินถล่มภายในช่วงชั้นของปัจจัยหนึ่งกับสัดส่วนพื้นที่ทั้งหมดของช่วงชั้นนั้น ถ้ามีความสัมพันธ์เชิงบวกจะบ่งชี้ถึงการมีโอกาสเกิดดินถล่มสูง ผลลัพธ์จากค่าความสัมพันธ์ของทุกปัจจัยที่มารวมกันสามารถสร้างดัชนีอ่อนไหวต่อการเกิดดินถล่ม และจัดทำแบบจำลองความอ่อนไหวต่อการเกิดดินโคลนถล่ม (Landslide susceptibility model: LSM) เพื่อตรวจสอบความแม่นยำของแบบจำลอง คณะผู้วิจัยอาศัยการตรวจสอบความแม่นยำด้วยวิธีพื้นที่ใต้เส้นโค้ง ROC (Area Under the ROC Curve (AUC))

ผลการศึกษาพบว่าพื้นที่ประมาณ 36% ของลุ่มน้ำแม่จันมีความอ่อนไหวต่อการเกิดดินถล่มในระดับสูง โดยเฉพาะบริเวณภูเขาสูงทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือและทิศใต้ ส่วนพื้นที่ที่เหลืออีก 43% และ 21% มีความเสี่ยงในระดับปานกลางและต่ำ ซึ่งกระจายตัวบริเวณพื้นที่ลาดเชิงเขาและพื้นที่ต่ำลุ่มน้ำแม่จัน ตามลำดับ

เมื่อวิเคราะห์ในแต่ละปัจจัยพบว่า ปัจจัยที่มีอิทธิพลสูงต่อการเกิดดินถล่มในพื้นที่คือ ความลาดชันของภูมิประเทศที่มากกว่า 30 องศา ระดับความสูงของพื้นที่ที่สูงกว่า 960 เมตร รวมถึงความหนาแน่นของแนวแตกของหินที่สูงและการเปลี่ยนสภาพการใช้ที่ดินเป็นพื้นที่เปิดโล่ง

นอกจากนี้ ผลลัพธ์ของแบบจำลองมีค่าความแม่นยำที่แสดงการเกิดดินถล่มอยู่ที่ 0.738 และความแม่นยำของการคาดการณ์การเกิดดินถล่มอยู่ที่ 0.712 ซึ่งถือว่ามีประสิทธิภาพดี และมีความแม่นยำในการระบุและคาดการณ์พื้นที่อ่อนไหวต่อการเกิดดินถล่ม

งานวิจัยนี้ช่วยระบุพื้นที่อ่อนไหวต่อการเกิดดินถล่มในลุ่มน้ำแม่จัน อำเภอแม่จัน จังหวัดเชียงราย ซึ่งเป็นข้อมูลสำคัญสำหรับการวางแผนจัดการภัยพิบัติของจังหวัดเชียงราย เนื่องจากสามารถระบุพื้นที่อ่อนไหวสูง ปานกลาง และต่ำได้อย่างเป็นระบบ หน่วยงานที่เกี่ยวข้องสามารถนำข้อมูลไปใช้กำหนดนโยบายการใช้ที่ดินและการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานในพื้นที่ที่มีประชากรอาศัยเป็นจำนวนมาก เช่น การติดตั้งระบบเตือนภัยล่วงหน้าและการเตรียมความพร้อมของชุมชน

นอกจากนี้ ผลการศึกษายังสามารถเป็นต้นแบบการประเมินความอ่อนไหวและเสี่ยงต่อการเกิดดินถล่มในพื้นที่อื่นของประเทศไทยที่มีลักษณะทางกายภาพใกล้เคียงกัน เพื่อลดผลกระทบจากภัยพิบัติในระยะยาวได้อย่างมีประสิทธิภาพ

ผลงานได้รับการตีพิมพ์ในวารสาร
Quaternary Science Advances, 2025
https://doi.org/10.1016/j.qsa.2024.100263