มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ โดยศูนย์วิจัยข้าวล้านนา นำโดย ศาสตราจารย์ ดร.ชนากานต์ พรมอุทัย พัฒนา “CMU Rice Model” โมเดลการผลิตข้าวรูปแบบใหม่ที่นำองค์ความรู้จากงานวิจัยมาประยุกต์ใช้แก้ปัญหาของเกษตรกรตลอดห่วงโซ่การผลิต ตั้งแต่การพัฒนาพันธุ์ข้าวล้านนาโภชนาการสูง การบริหารจัดการฟางข้าว ไปจนถึงการผลิตข้าวคาร์บอนต่ำ มุ่งสร้างมูลค่าเพิ่มให้ผลผลิตทางการเกษตร เพิ่มโอกาสทางการตลาด สร้างรายได้ให้เกษตรกร และลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืน

ปัญหาสำคัญของเกษตรกรผู้ปลูกข้าวคือรายได้ที่อยู่ในระดับต่ำจากการผลิตรูปแบบเดิม การแก้ไขปัญหาจึงจำเป็นต้องพัฒนาระบบการผลิตอย่างรอบด้าน โดย CMU Rice Model มุ่งส่งเสริมพันธุ์ข้าวล้านนาโภชนาการสูง เพื่อสร้างความแตกต่างและเพิ่มมูลค่าให้ข้าวจากภาคเหนือ ควบคู่กับการพัฒนาองค์ความรู้ตลอดห่วงโซ่คุณค่า ตั้งแต่การเพาะปลูก การจัดการแปลง การเก็บเกี่ยวและหลังการเก็บเกี่ยว การคัดคุณภาพ การแปรรูป ไปจนถึงการพัฒนาผลิตภัณฑ์และเชื่อมโยงตลาดกับภาคเอกชนและผู้บริโภค ช่วยให้เกษตรกรผลิตข้าวที่มีคุณภาพตรงกับความต้องการของตลาด และมีโอกาสเข้าถึงตลาดที่ให้มูลค่าสูงขึ้น

ผลการดำเนินงานในระยะแรกเริ่มจากเกษตรกร 68 ครัวเรือน บนพื้นที่รวม 178 ไร่ ก่อนขยายผลจนปัจจุบันมีเกษตรกรเข้าร่วมแล้ว 107 ครัวเรือน โดยในปีแรกสามารถสร้างรายได้เพิ่มจากการปลูกข้าว มช. เฉลี่ยประมาณ 5,322 บาทต่อครัวเรือนต่อปี หรือเพิ่มขึ้นร้อยละ 44 เมื่อเทียบกับรายได้เดิม แม้ใช้พื้นที่ปลูกเพียงครัวเรือนละ 1–3 ไร่ สะท้อนให้เห็นถึงศักยภาพของการนำงานวิจัยมาสร้างมูลค่าเพิ่มให้ผลผลิตและยกระดับรายได้เกษตรกร นอกจากนี้ ศูนย์วิจัยข้าวล้านนายังทำหน้าที่เชื่อมโยงเกษตรกรกับภาคเอกชน จนนำไปสู่การพัฒนาผลิตภัณฑ์ข้าวและอาหารเพื่อสุขภาพที่เข้าสู่ตลาดทั้งในประเทศและต่างประเทศ

อีกหนึ่งองค์ประกอบสำคัญของ CMU Rice Model คือ การเปลี่ยนฟางข้าวจากวัสดุเหลือใช้ให้เป็นวัตถุดิบสร้างรายได้ ผ่านการรวบรวมและจัดการฟางอย่างเป็นระบบ ก่อนนำไปผลิตเป็นเยื่อฟางข้าวสำหรับอุตสาหกรรมบรรจุภัณฑ์และวัสดุก่อสร้างที่เป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม ในปีแรกของการดำเนินงาน พื้นที่นำร่องกว่า 500 ไร่ ในจังหวัดเชียงใหม่และเชียงราย สามารถสร้างรายได้จากการอัดฟางเป็นก้อนประมาณ 198,000 บาทต่อกลุ่มต่อปี จากการทำนา 2 รอบต่อปี โดยศูนย์วิจัยข้าวล้านนาประสานความร่วมมือกับภาคเอกชนด้านวัสดุก่อสร้างและบรรจุภัณฑ์เพื่อสิ่งแวดล้อม เพื่อพัฒนาการใช้ประโยชน์จากฟางข้าวสู่ระดับอุตสาหกรรม ปัจจุบันอยู่ระหว่างการทดสอบต้นแบบผลิตภัณฑ์และขยายกำลังการผลิตของโรงงานเยื่อฟางข้าว เพื่อรองรับวัตถุดิบจากพื้นที่ที่เพิ่มขึ้น แนวทางดังกล่าวช่วยสร้างตลาดรองรับฟางข้าว ลดการเผาในพื้นที่เกษตร และสร้างรายได้กลับคืนสู่ชุมชน

ขณะเดียวกัน CMU Rice Model ยังส่งเสริม การผลิตข้าวคาร์บอนต่ำ โดยปรับวิธีจัดการน้ำในแปลงนาเพื่อลดการปล่อยก๊าซมีเทนและไนตรัสออกไซด์ ควบคู่กับการใช้ปุ๋ยอย่างเหมาะสมและแม่นยำ เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการใช้น้ำ ลดการสูญเสียปุ๋ย และลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกจากการเพาะปลูก ผลการวิจัยพบว่า การทำนาแบบมีน้ำขังมีค่าการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิ 270 กิโลกรัมคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่าต่อไร่ต่อฤดูปลูก ขณะที่การทำนาแบบไม่ขังน้ำมีค่าการปล่อยสุทธิ ?160 กิโลกรัมคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่าต่อไร่ต่อฤดูปลูก แสดงให้เห็นถึงศักยภาพของการปรับวิธีจัดการน้ำในการลดผลกระทบจากการทำนาต่อสภาพภูมิอากาศ

จากผลการวิจัย ศูนย์วิจัยข้าวล้านนาตั้งเป้าขยายพื้นที่การทำนาแบบไม่ขังน้ำร่วมกับการใช้ปุ๋ยอย่างแม่นยำให้ครอบคลุม 500 ไร่ หากดำเนินการได้ตามเป้าหมาย คาดว่าจะมีศักยภาพในการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกสุทธิได้ประมาณ 80 ตันคาร์บอนไดออกไซด์เทียบเท่าต่อฤดูปลูก พร้อมช่วยให้เกษตรกรใช้ทรัพยากรอย่างมีประสิทธิภาพและลดต้นทุนการผลิต แนวทางนี้จึงเป็นการนำงานวิจัยไปประยุกต์ใช้กับการทำนาจริง เพื่อสร้างระบบการผลิตข้าวที่คำนึงถึงทั้งผลตอบแทนทางเศรษฐกิจและสิ่งแวดล้อม

CMU Rice Model เป็นตัวอย่างของการบูรณาการงานวิจัยเพื่อสร้างประโยชน์ตลอดห่วงโซ่การผลิต โดยมีศูนย์วิจัยข้าวล้านนาเป็นกลไกสำคัญในการเชื่อมโยงมหาวิทยาลัย เกษตรกร ชุมชน ภาคเอกชน และตลาดเข้าด้วยกัน ตั้งแต่การพัฒนาพันธุ์ข้าว การเพิ่มมูลค่าวัสดุเหลือใช้ ไปจนถึงการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก เพื่อเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันของข้าวล้านนา สร้างโอกาสทางเศรษฐกิจให้เกษตรกรและผู้ประกอบการ พร้อมสนับสนุนการพัฒนาภาคการเกษตรของประเทศให้เติบโตอย่างยั่งยืน